Forum Collectie Overijssel

Alweer bijna een jaar geleden heb ik de vraag over de Selhorsthoeves op dit forum geplaatst. Sindsdien ben ik door een aantal kenners van de vroegmiddeleeuwse periode in de juiste richting gezet. Na bijna een jaar, een een hoop boeken over het onderwerp verder, ben ik klaar met het onderzoek.

Over de inname van Midden-, Noord- en Oost-Nederland door de Saksen in de vroege middeleeuwen is weinig bekend. Hun siedlungspolitik in onze gewesten is nog gehuld in duister, terwijl in de buurlanden Duitsland en Engeland de laatste jaren kleine stappen zijn gemaakt in onderzoek ernaar. In mijn eigen onderzoek leg ik een onlangs in Duitsland geopperde stelling, dat de Saksische adel tijdens hun veroveringen en bezetting van gebieden militaire machtsbases en verversingsstations hebben gesticht die ze Selhorst noemen, over de bekende geschiedenis, geografie en infrastructuur van ons land in de vroege middeleeuwen.


Selhorsten zijn militaire controleposten met een herbergfunctie uit de tijd van de Saksen. Selhorst betekent in het oer-Germaans ?versterkte zaal op een verhoging met een van hout gevlochten afzetting rondom?. Een typische Selhorst is een tweebeukige constructie met een lengte tussen de 16 en 25 m en een breedte van 6 m, afgezet met lage schuttingen gemaakt van palen en gevlochten takken. Het zijn Herrschaftlichen Hufe/ Herrenhofe en daarmee eigendom van de Saksische adel.

De Selhorsten komen vanaf de 5e eeuw voor op Saksisch grondgebied in Nederland, Duitsland en Engeland. In Nederland liggen de Selhorsten in Utrecht, Gelderland, Overijssel, Drenthe, Groningen en een enkele in Brabant. Ze bevinden zich nagenoeg allemaal aan vroegmiddeleeuwse routes, en daarmee ook aan een rivier of stroom. De meeste Selhorsten liggen daarbij aan een splitsing in de route, of een kruising van routes. Vaak liggen ze ook bij doorwaadbare plaatsen. Op deze wijze kan een gebied dat omringt is door rivieren afgesloten worden. De Saksen leggen na het veroveren van een gebied meteen een Selhorst aan om het veroverde gebied zeker te stellen. Dit maakt het voor bestuurders mogelijk reizigers te monitoren en vroegtijdig militaire indringers te detecteren en een eerste slag toe te brengen. Daarmee is Selhorst een siedlungswort en een onderdeel van de Siedlungspolitik. Naast de militaire functie zijn de Selhorsten herbergen: verversingsstations op een dag reizen van elkaar. Hierdoor groeien sommige Selhorsten uit tot grotere nederzettingen, met een economische functie, zoals Harderwijk.

De huidige Selhorsthoeves stammen dus af van de Selehursten die de Saksen gesticht hebben tijdens hun veroveringen in Nederland, tussen de 3e en 9e eeuw.Deze Selehursten waren militaire machtsbases, lagen aan rivierovergangen, op een dag reizen van elkaar.

Interesse in het rapport (PDF), of heb je een vraag, stuur even een mail.

Groet,

Tony

[ 15. April 2012, 21:57: Bericht gewijzigd door: tony selhorst ]

Beste Tony,

Hoe verklaar je dan, dat 'pas' in de 13e of 14e eeuw Broekland werd ontgonnen. En daarna toen pas een erf met de naam Zelhorst kwam?
Daarnaast begrijp ik weinig van het verhaal van die doorwaardbare plaatsen, in samenhang met Raalte. In de 13e of 14e eeuw had Kampen en Deventer al een schipbrug over de IJssel liggen.
Volgens mij was de enige doorlaatbare plek ook bij Wilp. [Waar Lebuinus met zijn gezanten de IJssel over gingen richting Deventer]

Daarnaast zijn bijna alle erven in Raalte onstaan vanuit het bisdom Utrecht. En moet er volgens het boek, diverse bronnen liggen in Utrecht in het bisdommelijke archief.

Annelies

Je hebt gelijk als je over de periode na de 12e eeuw praat. Dan zijn er voldoende archieven, begint in Nederland de dijkenbouw etc. In de 3e tot 9e eeuw is het verhaal iets anders. Dan bouwen de Saksen dus op verhogingen in het terrein versterkte hoeves. Ook in de moerassige gebieden (broeklanden , broeken, brockala= Saksisch) zoals rondom Wesepe (wat ook een Saksische naam is). Je moet dus nog 5 tot 7 eeuwen verder terug de tijd in.

Tony

Hoi Gerard,

Noord Deurningen is niet uit een Selhorst ontstaan voor zover ik weet. In het gebied van Noord-Deurningen, naast Denekamp, lag vermoedelijk wel een (Z)Selhorst in het verleden. In het rapport staat de mogelijke locatie en de rivier waaraan hij lag. Ik heb op het rapport nog commentaar gehad van enkele gemeentes en wetenschappers/archeologen op het eerste gedeelte in het rapport betreffende de routes en Saksen. Dat is nog niet aangepast. Veel leesplezier.

Tony

Het is al weer een paar geleden dat dit onderwerp speelde. Het stuk over Selhorsten als Koningshoeven dat ik aanhaal in het eerste bericht, blijkt zich te baseren op een vertaalfout. Ook de literatuur die Selhorst als koningshoeven vertalen blijken zich vaak te beroepen op vertaling van Sel in zaal, iets wat niet houdbaar is als je bij alle Selhorsten in Nederland kijkt naar hun geschiedenis en de omgeving waarin ze liggen. Selhorst betekent zoveel als “met boswilgen begroeide heuvel in waterrijk gebied”, een veldnaam die in het Oudsaksische taalgebied in midden- en oost-Nederland, west-Duitsland en zuidoost-Engeland voorkomt. De schrijfwijze voor Selhorst ontwikkelt zich van Selihurst (negende eeuw), Sal-, Sale- en Selehurst (elfde eeuw), via Zelhurst (dertiende eeuw), Zeelhorst (veertiende eeuw) en Zelhorst (vijftiende eeuw) tot het huidige Selhorst (zestiende eeuw). Sel, dat afstamt van het Oudhoogduitse salaha, wordt in oost-Nederland tot in de achttiende eeuw gebruikt om de boswilg mee aan te duiden. Daarbij moet worden opgemerkt dat sommige Selhorsten via de oudere varianten Silehurst en Zielhorst tot Zeelhorst en later Selhorst verworden. Het gaat hier volgens enkele deskundigen niet om de variant “met boswilgen begroeide heuvel in waterrijk gebied” maar om de variant “een kleine toename in het laaggelegen – moerassig of drassig – gebied, bebost met kreupelhout, met een doorgang voor waterafvoer”.Ondanks dat het er op lijkt dat dit een andere variant is, kan deze verklaring ook veroorzaakt zijn door de afwateringsfunctie die Selhorsten in latere eeuwen tijdens de ontginningsperiode krijgen. Alle Selhorsten in Nederland liggen namelijk vanaf de volle middeleeuwen op zandgronden in nat gebied bij een rivier of stroom, naast een broek of moeras. Dit is ideaal gebied voor de boswilg om te groeien, een boom en struiktype dat vanaf de vroege middeleeuwen in Nederland voorkomt en dat zich door zijn vorm en bloei onderscheidt van de andere boomsoorten in Nederland. Daarnaast liggen er vanaf de ontginningen in Nederland, startend in de tiende eeuw, waterafvoeren of weteringen bij de Selhorsten wat de oorzaak kan zijn van de alternatieve schrijfwijze Silehorst. Door de herkenbaarheid van de boswilg en de ondoordringbaarheid van achtergelegen moerassig gebied, worden de Selhorsten vanaf de middeleeuwen gebruikt als grensmarkering van marken en gouwen. Hierdoor liggen veel Selhorsten tegenwoordig nog aan gemeentegrenzen. Na de ontginningen worden enkele Selhorsten bebouwd. Dat zijn dus de latere Selhorst en Zelhorst boerderijen.Vanaf de elfde eeuw krijgen sommige marken de naam Selhorst, of Selhurst en Salehurst, omdat ze vernoemd worden naar het veld waar de dichtstbijzijnde marke of grenspaal staat. Hierbij krijgen enkele bestuurlijke hoeven, later zaalhoeven genoemd, naast hun oorspronkelijke naam ook de bijnaam Selhorst naar de marke waar ze in liggen. Zo heet de Selhurst in Engeland eerder Sellis en de Selhorst te Harderwijk Scuerhove. Deze verklaring voor de vernoeming van zaalhoeven naar Selhorst wordt ondersteund door het feit dat in Nederland en Duitsland zaalhoeven vanaf de negende eeuw steevast op “hof” eindigen. De naam Selhorst past gewoonweg niet binnen de gangbare naamconventie van die tijd. Ook liggen de meeste Selhorsten verwijderd van de huidige dorps- en stadskernen en dus op de verkeerde plek om een zaalhoeve te kunnen zijn. De verklaring van Saksische bestuurlijke hoeve of zaalhoeve is voor Selhorst dus niet aannemelijk, ook al liggen de meeste op een dag reizen van elkaar af, en ook al kan Selhorst vertaald worden uit het Oudsaksisch als “zaal met een uit takken gevlochten omheining”.Een rectificatie dus, en tevens een stukje tekst dat een leuk inzicht geeft in de achternaam Selhorst. Mocht je meer willen lezen, dan kan dat via: https://www.academia.edu/32449082/Selho ... ekenisTony