Forum Collectie Overijssel

Momenteel ben ik een aantal jaren bezig met onderzoek naar de herkomst van de Selhorstenhoeves in Nederland die volgens mij uit de tijd van de Saksen en Franken stammen. Ik heb tot nu toe echter geen enkele literatuur kunnen vinden die eenduidig verteld waar de Selhorsten vandaan komen. Meerdere gemeenten die zich er mee bezig hebben gehouden omdat hun stad of dorp uit een Selhorst is ontstaan, komen niet verder dan te vermelden dat Selhorsten vroonhoeves waren en erg oud. Vandaar dat ik me tot de leden va nhet forum wend. Ik beschrijf hieronder eerst de theorie rond de woorden sel en horst, de door mij gevonden Selhorsten en hun bekende geschiedenis, een stuk theorie over de cavalerie van Karel de Grote en als laatste mijn theorie over het Frankisch gebruik van de Selhorsten tijdens het neerslaan van de Saksische opstanden. Ik sluit af met mijn vragen.

Wat we van de Selhorsten weten is dat ze voor 1000 na chr gesticht moeten zijn, gezien de gebruikte woorden en de vermeldingen in bestaande archieven. Een verklaring van de naam Selhorst volgens het oud Nederlands woordenboek (woorden gedateerd rond 600 na chr):
1. Horst, hurst, ohd. os. hurst 'kreupelhout', oe. hyrst, me. (ne.) hurst 'heuvel, bosschage'; in een jongere betekenis ook 'vogelnest'. Het gaat hier met name om de gevlechte afzetting. Een Oud Saksich woord wat in Nederland alleen in de plaatsverwijzing wordt gebruikt.
2. Sale, Salhjon, Sala (germaans): een selja, salaha, is een grote zaal, een eerste onderdeel van een germaanse basis (modern: zaal en salon). In Oost Nederland en West Duitsland wordt het woord Sele gebruikt in plaats van Sale.
3. Selehurstie (= oud Saksich voor Selhorst): combinatie van Sele en hurst, dus een zaal met een omheining.

Er is tegenwoordig een rooster aan Selhorsten te vinden van West-Duitsland tot midden Nederland, waarbij steeds de afstand 30 ? 60 kilometer is, afhankelijk van het terrein en rivierovergangen, maximaal op één dag reizen voor die tijd (1000 na Chr). De gebieden waar na het jaar 1200 nog Selhorsten gevonden zijn:
1. Overijssel: Raalte, Ypelo, Zwolle, Balkbrug, Groenlo, Losser, Oldenzaal en Noord Deurningen
2. Drente: Gees, Zuidwolde, Zwinderen
3. Gelderland: Zelhem, Harderwijk en Hoogland
4. Brabant: Tilburg
5. Duitsland: Ascheberg, Porta Westfalica, Kleve, Selhorst-Langenberg, Gross Hehlen, Bontkirchen, Munster, Dinklage en Coppenburg
6. Engeland: Selhurst

De Selhorsten komen voor het eerst voor in de bisschoppelijke archieven als de bisdommen worden gesticht en de wereldlijke macht krijgen (1000-1200). Ze werden vooral gebruikt om te verpachten en opbrengst te genereren. Als er in bepaalde gebieden kloosters worden gesticht krijgen deze vaak de aanwezige Selhorst gedoneerd. De kloosters verpachtten de Selhorsten vaak weer voor de opbrengst. Uiteindelijk worden de meeste bestaande Selhorsten rond 1600 door de kloosters verkocht aan boeren. Een aantal Selhorsten groeide na 1200 uit tot economische centra. Een goed voorbeeld hiervan zijn de Selhorst waaruit Harderwijk is ontstaan, Oldenzaal (olde Sala) en Zelhem (heim rond Sala). Sommige Selhorsten zijn verloren gegaan.

Wat we van de cavalerie van karel de Grote weten is dat deze gebruikt werd om opstanden neer te slaan in het door hem bezette gebied. In de periode van 770-810 heeft de Frankische Keizer tijdens de grote Saksenoorlogen de Saksen onderworpen. Uit deze tijd stammen verwijzingen naar bevoorradingstations van zijn cavalerie, die ook als machtsbasis golden. Deze stations lagen op maximaal één dag reizen uit elkaar en er bevonden zich verse paarden en voedsel. Ze maakten het de Keizer makkelijk de steeds in opstand komende Saksen keer op keer snel te bereiken en de opstand neer te slaan. Sasksiche (en soms Frankische) landheren kregen van karel de Grote de macht over een gebied. Deze landheren bewoonden dan ook de centrale stations en lieten een zaal in het midden bouwen (Sala of Sahljon) met daarin twee of drie vertrekken. Om de zaal was een verdedigingswal, gevlochten van palen met twijgen met daar weer omheen een gracht. De zaal bestond uit een enkele of dubbele rij ingegraven palen die de (rietgedekte-) dakconstructie droegen. De wanden bestonden uit met leem besmeerd vlechtwerk of houten planken die in een ondiepe greppel in de grond waren gezet.

Nu vermoed ik dat de Selhorsten in Nederland en Duitsland uit de tijd van de Saksen en Franken stammen, en dat het de bevoorradingsstations van karel de Grote waren. Het gebied van de Saksen komt overeen met het gebied van de Selhorsten, de gebruikte woorden sel en horst stammen uit die tijd. Ook het feit dat de Selhorsten in handen van de bisdommen komen als het Keizerrijk eindigt is een aanwijzing. Vermoedelijk zijn ze door het Keizerrijk aan de bisdommen overgedragen. Zoals al eerder gezegd kan ik mijn vermoeden noch door onderzoek noch door literatuur bevestigen. Alleen een op zich staand onderzoek naar de Duitse adellijke familie Von Selhorst (uit Selhorst Langenberg) geeft dezelfde verklaring.

Is iemand in zijn stamboomonderzoek de door mij beschreven uitleg van Selhorst tegengekomen? Zo ja in welke literatuur? Graag hoor ik natuurlijk ook meningen cq visies op dit onderwerp. Alvast dank!

ps: daar waar ik Selhorsten schrijf bedoel ik de hoeves, geen personen!

Er is een handige site als je een (modernere) etymologische herkomst van een woord wilt weten: www.etymologiebank.nl, bv.
'horst'.

Groet, André

Dank, die kende ik nog niet! Het woord Horst wordt er goed uitgelegd, Sel is niet aanwezig, even als Sal(a). Er wordt op de site door gelinkt naar het nieuwe oud Nederlands woordenboek. Die is erg goed! Wordt meteen vermeld wanneer woorden in het Nederlands zijn ingeslopen en dat er ook afwijkingen zijn (zoals Sel ipv Sal in het oosten van het land).

Gr,

Tony

Oh, maar zaal staat er wel in, zaal. Het is een etymologiebank van Nieuwnederlandse woorden; Middel- en Oudnederlandse vormen zul je dus niet in de lemmanaam vinden.

Groet, André

Dank je. De uitleg van zaal en de herkomst Sala, Seli etc sterkt me verder in mijn vermoeden. Vooral de verwijzing naar Salische Franken.

Ik heb nog het Duitse artikel opgezocht dat me een acht jaar aan het denken heeft gezet. Dit is dus de enige tekst die ik hierover kan terugvinden:

Neuere Forschungen haben nun ergeben, zum Teil aus der Analogiebildung wie bei der Wiedenbrücker Urkirche auch, daß diese Zeitangabe als gesichert gelten kann. Heranzuziehen ist hierbei auch die Siedlungsgeschichte der Sachsen von etwa 600 bis 800 und die darauf folgende Christianisierung durch Karl den Großen. Dieser gründete bekannlich mehrere Bistümer: Osnabrück 772, Paderborn 776, Münster um 800, das das Missionszentrum Soest um 790 und Wiedenbrück 785. Alle diese Bistümer und Kirchen hatten ein wirtschaftliches Fundament, eben diese sogenannten Königshöfe, die immer an passierbaren Wegen lagen, in obigem Falle an den ?Hellwegen?, deren Wortbedeutung ?breiter Weg? ist.
Einen Königshof gab es auch bei Soest und Dortmund. Alle diese lagen jeweils eine Tagesreise auseinander, heute etwa 60 Kilometer und waren auf fruchtbarem Boden gelegen, weil diese für viele Menschen und Tiere der dort stationierten Untertanen des Königs zu sorgen hatten. Nun aber hat man vor ca. 15 Jahren einen solchen Königshof in Wiedenbrück vermutet, jedoch diese Überlegungen als unzutreffend wieder verworfen. Einmal war das dortige Gelände für einen großflächigen Könighof , der im Mittelalter mehrere hundert Morgen groß war, sicherlich zu klein und vom Untergrund auch zu morastig. Zudem sind mehrere Versuche, diesen Königshof in Wiedenbrück zu orten, immer negativ geblieben. Der heimische Königshof hat aber, so die Literatur und vor allem das Kartenwerk von ?Du Plat?, die Landvermessung des Fürstbistums Osnabrück (?Das Amt Reckenberg, von 1784 - 1790″), im nahe von Wiedenbrück gelegenen Langenberg - Selhorst gelegen. Hier war Platz genug für einen Königshof, der Boden gut und der Weg zum Missionszentrum Soest, der am Hellweg gelegen, nur eine Tagesreise weit.
Karl der Große hat sein Land - und das in langen Kriegsjahren - zusammen mit den heidnischen Sachsen zu kultivieren und zu christianisieren versucht. Das geschah neben dem Kreuz auch mit dem Schwert. Wenn er 782 in Verden an der Aller 4500 sächsische Edelinge hat hinrichten lassen ( im Urtext ?decollavit? ), so ist das mindestens von der Zahl her zweifelhaft. Vom Text her könnte es auch ?delocavit? bedeutet haben, also Umsiedlung eines Teiles der Bevölkerung in eine andere Region.
Nun, so nach der Überlieferung, hat es am kleinen Hellweg im heutigen Langenberg um 780 einen sächsischen Edelhof und Sattelmeisterhof gegeben, dem das Recht zustand, zu den berittenen Gefolgsleuten des Heerbanns zu gehören. Der Besitzer dieses Hofs hat sich taufen lassen oder der Hof hat einen neuen Besitzer bekommen, der natürlich Christ und ein Getreuer Karls des Großen war.
Da sich 765 auch Wittekind, der Sachsenherzog, taufen ließ, ist mit großer Wahrscheinlichkeit anzunehmen, daß der eben genannte sächsische Edelhof Königshof Karls des Großen wurde, was zudem auch sein Name ( fränkisch ) bedeutet: Selhorst = ? zum Herrenhof gehörig ?, Königshof.
Alle Argumente sprechen dafür: die Lage am Hellweg, die Größe, der fruchtbare Boden und, was von besonderer Bedeutung sein dürfte, die Nähe auch zu Wiedenbrück. Dieser ?Königshof Selhorst? war sicherlich das wirtschaftliche Fundament für die Wachstation mit dem Übergang an der Ems und die sich damals gründende junge Christengemeinde Wiedenbrück. Wie diese, ist auch der nahe Königshof Selhorst 785 entstanden und hat von daher in 1200 Jahren manches zur Geschichte des Landes beigetragen.
________________________________________
100 jahre später, 890, gründete sich dann am Hellweg in der Nähe vom heutigen Dortmund ein anderer Selhorst-Hof, der bis heute in ununterbrochener Folge besteht und zu den bedeutendsten des Landes gehört. 1080 wird der Name Selhorst in einem Höferegister genannt, 100 Jahre später, in 1185, sogar in mehreren Urkunden. Am Tage Mariä Verkündigung, dem 25. März 1185, sind die ritterlichen Herren der curiä, der Bauerschaftshauphöfe, von Batenhorst, Varensell, Suderlage, Undernhorst und Selhorst bei Dechant Daniel zum Conveniat geladen. 1185 auch wird in der Gründungsurkunde des Klosters Marienfeld die Bauernschaft Selhorst genannt. Damals kaufte dieses Kloster vom Dompropst in Münster?unam domum in Selehorst?, ein Haus in Selhorst also. Diese ?domus? wird noch einmal 1223 in Verbindung mit dem Kloster Marienfeld genannt.
________________________________________
Der Selhorst.Hof erscheint 1240 im ?Tafelgutregister? des Bischofs vonOsnabrück und kommt als Lehen über das 1580 gegründete, vor einiger Zeit von Grund auf renovierte Haus Aussel nahe Wiedenbrück an von Dellwig. Im 13. Jahrhundert erscheint der Name Selhorst wiederholt in verschiedenen Urkunden: 1219 Henricus de Selhorst, 1221 Nituhungius, 1234 Egbert und 1255 Everhardus de Selhorst. Um 1585 war der spätere Schultenhof Selhorst im Bezitze des Edlen Bertram von Lohe, danach von Mauritius von Amelunxen, im 30jährigen Krieg dann von Rab Elmershaus von Haxthausen.

Helaas heb ik nog geen vroeg middeleeuwse expert kunnen vinden die bovenstaande theorie geheel kan staven of weerleggen, een aantal hebben gelukkig wel gereageerd. Wat mijn zoektocht heeft opgeleverd is dat Sele en Hurst in ieder geval Anglo-Saksische woorden zijn die inderdaad staan voor een zaal omringt door een omheining. De term is erg oud, de Angel Saksen die naar Engeland gingen rond 450 hebben daar ook enkele Sele(i)hursten gesticht. De meest bekende is nu nog park Selhurst. De kans is groot dat de Angel Saksen dus de Selhorsten hebben gesticht na hun volksverhuizing tussen 280 en 400 na christus. Dat er een Selhorsthoeve door Karel de Grote in 785 na Chr tot Koningshoeve is omgeturnd wil niet automatisch zeggen dat alle Selhorsten in het voormalige Saksische gebied door Karel de Grote zijn overgenomen en tot zijn militaire netwerk behoren. Feit blijft dat de Selhorsten erg oud zijn! Zodra ik weer meer weet zal ik dat publiceren.

Frans,

Helemaal gelijk in mij ogen, een horst is een horst zoals je beschrijft. De tekst heb ik van een Duitse website die naar een boek verwijst. Ik denk dat de Selhorst die de website beheerde iets te enthousiast was richting het redeneren van adeldom. Overigens stamt er wel een von Selhorst adelijke familie uit die regio, maar of dat door Karel de Grote is ingesteld is nog maar de vraag. De overige Selhorsten uit Duitsland en Nederland moeten het gewoon met een boerenafkomst doen Kun je mij de naam en email adres van de vriend met kennis van sala-s mailen? Als hij het goed vindt wil ik graag met hem sparren over het onderwerp.

Dank en groet,

Tony

Tony,

Is het je bekend dat er ook een Selhorst ligt tussen Zalne en Herfte.

m.v.g

Bob

Volgens het boek Mens en land in het hart van Salland.

In de 13e en 14e eeuw onstonden de eerste ontginningen van Broekland, indertijd aangeduid als het broic an 't Zellevelt naest die Wetteringhe.
In 1520 waren hier 8 erven, waaronder dus Zelhorst.

Annelies

Bob, Annelies,

Dank je, ik was al een tijdje niet actief op het forum omdat ik te druk was met mijn onderzoek. Beide Selhorsten vallen inderdaad binnen het verhaal zoals ik hierboven, en zodadelijk hieronder, schets.

Groet,

Tony